Amos (Oz) Klausner (1939-2018)

21 Eylül 2020, Ankara

Çağdaş İsrail Edebiyatı’nın önemli kalemlerinden biri olup, İsrail’in dünya çapında en çok tanınan ve okunan yazarlarındandır. Ancak, gazeteci ve yazarlığından daha çok barış yanlısı tavırlarıyla ve söylemleriyle bilir herkes onu.


Adını ilk kez Pusudaki Panter kitabı ile duyduğum ve Asıl adı Amos Klausner (עמוס קלוזנר) olan Amos Oz (עמוס עוז), 4 Mayıs 1939 Kudüs’de doğmuştur.

Entelektüel kökleri olan Oz’un anne ve babası eğitimcidir. Ailesinde 1949 yılı seçimlerinde Cumhurbaşkanı adayı olan ancak seçilemeyen amcası ile bazıları militan sağcı Siyonist olan çok sayıda akademisyen yakını vardır.

Dindar bir aileden gelmediği gibi babası tüm dinlerin rahipleri hakkında olumsuz görüşlere sahiptir. Buna rağmen, Sosyalist eğitim veren mahalledeki diğer okullara babası karşı çıktığından Oz, ilk eğitimini dini bir okulda almıştır.

Onu komün yaşama, lise yıllarında katıldığı izcilik faaliyetleri yaklaştırmıştır.

12 yaşındayken annesinin intihar etmesi onu derinden etkilemiş, zaten kendini çok yakın hissedemediği ortamıyla bağları giderek zayıflamaya başlamıştır. 1954’te, 15 yaşındayken de, babasının dünyasına isyan edip, orta öğrenimini de tamamladığı Kibbutz Hulda’da çalışmak ve yaşamak için Kudüs’ü terk etmiştir.

  • Kibbutzlar, İsrail’de ortaklaşa kullanılan yerleşim bölgelerine verilen isimdir. İsrail devletinin kuruluşunda önemli etkileri olmuştur. Sosyalizm ve siyonizmi pratik bir şekilde bir araya getiren kibbutizm İsrail’e mahsus bir deney olup tarihte gelmiş geçmiş en büyük ortaklaşa toplum hareketlerinden biridir.” (Vikipedi)

İlk öykülerini de -20 yaşındayken- burada üç aylık edebiyat dergisi Keshet‘te yayınlanmıştır.

1961 yılında ordu hizmetini tamamladıktan sonra da pamuk tarlalarında çalışmak için kibbutza geri dönmüştür.

Kibbutz meclisinin kararıyla İbrani Üniversitesi’nde felsefe ve edebiyat okumuş, eğitimini bitirdikten sonra yeniden kibutza dönmüştür. 25 yıl boyunca zamanını burada -Kibbutz Hulda’da- lise öğretmenliği, yazarlık ve çiftçilik yaparak geçirmiştir.

1965 yılında ilk kitabı ארצות התן [Çakal Ülkesi] yayımlanmıştır.

1967’deki Altı Gün Savaşı sırasında Sina yarımadasında Mısırlılara karşı, 1973’teki Yom Kippur Savaşı‘nda Golan Tepeleri’nde Suriyelilere karşı ihtiyat subayı olarak savaşmıştır.

Altı Gün Savaşı‘ndan sonra, İsrail-Filistin çatışmasına iki devletli bir çözümü savunan İsrail barış hareketinin çeşitli oluşumlarında Barış ve Güvenlik Komitesi’nde, Moked ve Sheli hareketlerinde yer almıştır.

1967 yılında yazdığı 1950’ler Kudüs’ünde âşık olup evlenen genç bir kadının öyküsünü anlattığı מיכאל שלי (Michael ile Hannah, Can Yayınları, 1999) otuzdan fazla dile çevrilmiş ve sinemaya uyarlanmıştır.

1977’de kurulan ve kurucu üyesi olduğu, iki ayrı devletli çözümü öneren parlamento dışı, sol bir hareket olan ve İsrail devletinin yayılmacı siyasetinden vazgeçerek güvence altına alınabileceğini savunan, Filistinlilerle müzakereyi önemseyen ve Filistin Devleti’ne sıcak bakan Peace Now hareketinin içerisinde yer alarak mücadele etmiş, ölene kadar da baş sözcülerinden biri olmuştur.

Bu tutumundan dolayı ülkesinde kimileri tarafından “vatan haini” diye nitelendirilmiş ve suçlanmışsa da, O bu suçlamayı “onur madalyası” sayacağını söylemiştir. 2016 yılında BBC’ye verdiği bir mülakatta, “Hayatım boyunca birçok kez vatan haini olduğum söylendi. Harikulade insanlarla aynı kategoriye konulduğumu düşünüyorum. Tarih, yaşadıkları zamanın ilerisinde olan ve çağdaşları tarafından şu veya buna ihanetle suçlanan kadınlar ve erkeklerle dolu” demişti.

Amos Oz

FKÖ ile ilk görüşen İsraillilerdendir. Batı Şeria duvarına belli şartlarda karşı çıkmazken Oslo sürecini desteklemiştir. El-Fetih’in özgürlük mücadelesini desteklerken Hamas’ın savaşını “Radikal İslam’ın İsrail’i ele geçirme harekâtı” olarak görmüştür.

Kibbutz kütüphanecisinin kızı ve kendisi gibi Kibbutz Hulda’nın üyesi olan Nili ile evlenmiş, üç çocukları olmuştur.

1986’da oğlunun astımı nedeniyle kibbutzdan ayrılarak Arad şehrine yerleşmiştir.

Her ne kadar 1967 yılında yazdığı מיכאל שלי (Michael ile Hannah) otuzdan fazla dile çevrilmiş, sonrasında sinemaya uyarlanmış olsa da dünya edebiyat çevrelerinin dikkatini daha çok 1987 yılında yazdığı קופסה שחורה (Kara Kutu, Doğan Kitap, 2008) ile çekmiştir. Gündelik hayatla siyasi-felsefi-dini düşünceleri bir araya getirdi bu romanında. Avrupa’dan, Rusya’dan ve Kuzey Afrika’dan çok farklı şartlarda büyümüş ve farklı kültürlere sahip insanların bir araya gelip devlet kurma öyküsündeki trajik ve komik yanları aktarmış, yazı stili olarak da, 18. yüzyılın sevilen ‘mektup-roman’ biçemini kullanmıştır.

1991’de İbrani Dili Akademisi‘ne tam üye seçilmiştir. Yaşamının sonuna kadar kendini öğretmeye adayarak, yazmaya ve Ben Gurion Üniversitesi’nde –profesör olarak- ders vermeye devam etmiştir.

28 Aralık 2018’de Tel Aviv’de tedavi gördüğü kansere yenik düşerek yaşama veda etmiş, Kibbutz Hulda mezarlığına gömülmüştür.


Amos Oz

13 roman, 4 hikâye ve roman koleksiyonu, çocuk kitapları, 9 makale ve deneme kitabı (çeşitli dillerde yayınlanmış altı deneme seçkisinin yanı sıra) olmak üzere 35 kitapla,  edebi, politik ve sosyal konularda 480 makale yayımlamış; kitapları kırktan fazla dile çevrilmiştir..

Otobiyografik eseri olan סיפור על אהבה וחושך (Aşk ve Karanlık, Doğan Kitap, 2006) filme de alınmıştır.

Başarılı çalışmalarından dolayı onlarca ödüle layık görülmüş olup; başlıcaları şunlardır:

  • 1992-En önemli uluslararası barış ödüllerinden biri olan Alman Friedenspreis Ödülü,
  • 1997-Başkan Jacques Chirac tarafından Légion d’Honneur Şövalyesi‘nin Fransız haçı,
  • 1998-İsrail’in bağımsızlığının ellinci yıldönümünde İsrail Edebiyat Ödülü,
  • 2002-Norveç Yazarlar Birliği’nin her yıl ifade özgürlüğünü ve hoşgörüyü teşvik etmek için olağanüstü çabalar sarf eden bir yazara verdiği İfade Özgürlüğü Ödülü,
  • 2004-Filistinli akademisyen Sari Nusseibeh ile birlikte, Katalan Hükümeti tarafından “dünya çapında kültürel, bilimsel ve insani değerlerin gelişimine belirleyici katkıları” nedeniyle verdiği Premi Internacional Catalunya Ödülü,
  • 2004- Romanya Yazarlar Birliği tarafından edebi eserin kalitesi ve farklı etnik gruplar ve kültürler arasında derinleşen anlayışa katkılarından dolayı Ovidius Ödülü,
  • 2004-Kitapları yüksek edebi kaliteye sahip olmanın yanı sıra ulusal sınırları aşan ve uluslararası tartışmaları kışkırtan yazarlara verilen Die Welt Edebiyat Ödülü,
  • 2005-Dünya barışına yaptığı katkılardan ve otobiyografik eseri olan סיפור על אהבה וחושך (Aşk ve Karanlık) kitabından dolayı Almanya’nın en önemli ödüllerinden biri olan Goethe Ödülü, (Kitap 2015 yılında yönetmen Natalie Portman tarafından sinemaya uyarlandı.)
  • 2007-“Kitapları, çalışmaları ve enerjisi ile Akdeniz’e bakan insan ve kültürlerle diyalog kuran yazarları kutlamak” amacıyla verilen Premio Grinzane Cavour Ödülü,
  • 2007- Edebiyat dünyasına yaptığı katkılardan dolayı İspanyolca konuşulan dünyanın önde gelen uluslararası ödülü Asturias Prensi Edebiyat Ödülü,
  • 2008-Çalışmaları nedeniyle Almanya’da üç yılda bir verilmesi düşünülen Stefan Heym Ödülü’nü ilk olarak,
  • 2008- Bireyi vurgularken tarihsel olayları resmettiği ve iki ulus arasındaki trajik çatışmayı çok insani bir bakış açısıyla keşfettiği için geçmişin yaratıcı sunumu alanında kendisini onurlandıran Dan David Ödülü, ile ödüllendirilmiştir.

2007’den ölümüne kadar da adı her yıl Nobel Edebiyat Ödülü‘ne layık bir aday olarak anılmıştır.


Türkçede Amos Oz:

  1. Michael ile Hannah מיכאל שלי (1967) (Can Yayınları, 1999)
  2. Kara Kutu קופסה שחורה (1987) (Doğan Kitap, 2008)
  3. Bir Kadını Tanımak לדעת אישה (1989) (Can Yayınları, 1997)
  4. Pusudaki Panter פנתר במרתף (1995) (Doğan Kitap, 2012)
  5. Aşk ve Karanlık סיפור על אהבה וחושך (2002) (Doğan Kitap, 2006)
  6. Yaşam ve Ölüm Kafiyeleri חרוזי החיים והמוות (2007) (Doğan Kitap, 2017)
  7. Köy Hayatından Sahneler תמונות מחיי הכפר (2009) (Doğan Kitap, 2014)
  8. Dostlar Arasında בין חברים (2012) (Doğan Kitap, 2016)
  9. Yahuda’ya Göre İncil הבשורה על-פי יהודה (2014) (Doğan Kitap, 2019)
  10. Fima (Can Yayınları, 2002)
  11. Bisikletim ve İlk Aşkım (Harf Eğitim Yayıncılığı, 2006)

Kaynaklar:

  1. Vikipedi “Amos Oz”
  2. ויקיפדיה (Wikipedia) “עמוס עוז (Amos Oz)”
  3. BBC News “İsrail’de ‘Barış Şimdi’ hareketinin kurucularından ünlü yazar Amos Oz öldü”
  4. Asuman KAFAOĞLU-BÜKE, Şalom (28.01.2009) “Kitapların Ardından/Kara Kutu: Amos Oz”
  5. Asım Öz, Haksöz Dergisi (Sayı:191-Şubat 2007) “Amos Oz: “Barış Şimdi Hareketi”nin Romancısı”
  6. amosoz.net “Biography”
  7. Vikipedi “Kibbutz”

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.